فقر انرژی؛ نقطه کوری که گذار انرژی نمیبیند

در نشست‌های جهانی انرژی، صحنه پر است از نمودارهای منحنی کاهش کربن و قیمت پنل. اما بیرون از آن سالن‌ها، واقعیت دیگری زندگی می‌کند: خانواده‌هایی که شب را با چراغ نفتی می‌گذرانند، خانه‌هایی که زمستان را نیمه‌گرم سر می‌کنند و کودکانی که درس‌شان را زیر نور کم‌توان می‌خوانند. به این وضع، فقر انرژی می‌گویند و باید با همان جدیتی که درباره فقر غذا حرف می‌زنیم، درباره‌اش حرف بزنیم؛ چون بدون حل آن، گذار انرژی هم ناقص است و هم شکننده.

دو چهره برای یک مسئله

فقر انرژی دو صورت دارد. نخست، نبود دسترسی: بخش بزرگی از جمعیت جهان — متمرکز در آفریقای زیر صحرا و بخش‌هایی از آسیا — یا اصلاً برق شبکه‌ای ندارد یا برقش نامطمئن و پرقطعی است. دوم، ناتوانی در پرداخت: در کشورهای ثروتمند هم خانوارهای کم‌درآمد، وقتی قیمت انرژی بالا می‌رود، میان گرم‌کردن خانه و سفره کامل یکی را انتخاب می‌کنند. دو صورت مسئله، دو سیاست‌گذاری متفاوت می‌خواهد؛ اشتباه گرفتنشان، برنامه‌ها را بی‌اثر می‌کند. گزارش‌های نهادهای توسعه‌ای هر دو چهره را جدی می‌گیرند و سیاست‌گذار هم باید همین کار را بکند.

وقتی هدف‌ها به هم گره می‌خورد

گذار انرژی و عدالت انرژی همیشه هم‌جهت نیستند. قیمت‌گذاری کربن و اصلاح یارانه سوخت فسیلی — که از نظر اقلیمی درست‌اند — صورت‌حساب خانوار فقیر را سنگین‌تر می‌کنند، اگر جبران هدفمندی در کنارشان نباشد. در کشورهای در حال توسعه مسئله بنیادی‌تر است: جمعیت و اقتصادشان رشد می‌کند و به انرژی تازه نیاز دارند؛ توصیه «سوخت فسیلی جدید نسازید» از سوی کشورهایی که خودشان را با همان سوخت ساختند، نه اخلاقی است و نه عملی. پاسخ واقع‌بینانه همان مسیر ترکیبی است: رشد دسترسی به انرژی، اما با کمترین کربن ممکن.

شکافی به نام هزینه سرمایه

بخش بزرگی از فقر انرژی در واقع فقر مالی است. یک نیروگاه خورشیدی در کشوری با ریسک بالا، هزینه مالی چند برابر همان پروژه در کشوری باثبات دارد و این تفاوت مستقیم به قیمت برق منتقل می‌شود. یعنی دقیقاً همان‌جایی که انرژی پاک ارزان‌تر از همیشه شده، پول گران‌ترین است. راه میان‌بر، ابزارهای کاهش ریسک است: سرمایه خرد و کم‌بهره بانک‌های چندجانبه، ضمانت‌های سیاسی و مشارکت هوشمند بخش خصوصی. هر سازوکاری که ریسک را کم کند، هزینه سرمایه را پایین می‌آورد و برق را دست‌یافتنی می‌کند؛ این معادله، قلب سیاست توسعه انرژی است.

جهش، این بار با خورشید

اما خبر خوب از جنس جهش فناوری است. همان‌طور که بسیاری از کشورها مرحله تلفن ثابت را پریدند و مستقیم به تلفن همراه رسیدند، در انرژی هم این جهش ممکن شده است. ترکیب پنل خورشیدی، باتری و پرداخت خرد با موبایل، مدل «خورشید به ازای پرداخت» را ساخته است: خانوار روستایی بدون شبکه و بدون وثیقه، برق خودش را قسطی می‌خرد. شبکه‌های کوچک محلی هم برای آبادی‌های متوسط، جایگزین سریع‌تر و ارزان‌تری از کشیدن کیلومترها خط انتقال‌اند. این مدل‌ها هنوز کوچک‌اند اما رشدشان، یکی از بهترین خبرهای سال‌های اخیر این حوزه است.

جمع‌بندی؛ گذاری که هیچ‌کس را جا نگذارد

فقر انرژی، خطای فنی گذار انرژی نیست؛ خطای طراحی است — و طراحی، اصلاح‌شدنی است. آنچه باید رصد کرد روشن است: حجم سرمایه خرد و کم‌بهره‌ای که به پروژه‌های دسترسی می‌رسد؛ سرعت رشد خورشید توزیعی در آفریقا و آسیا؛ و اینکه دولت‌ها در اصلاح یارانه، جبران خانوارها را کنارش می‌گذارند یا نه. گذار انرژی‌ای که میلیون‌ها خانوار را در گرگ‌ومیش و سرما بگذارد، نه دوام می‌آورد و نه بایستگی اخلاقی دارد. پاک‌بودن انرژی نصف قصه است؛ نصف دیگرش، رسیدن به همه است.