اعتبار خصوصی؛ بخش پنهان بازار بدهی که هر روز بزرگتر میشود

بدهی شرکت‌ها زمانی دو آدرس روشن داشت: بانک یا بازار اوراق. امروز مسیر سومی جوانه زده که در دیدرس عمومی نیست: صندوق‌های اعتبار خصوصی که مستقیم و در سکوت به شرکت‌ها وام می‌دهند. این بازار طی سال‌های اخیر چنان رشد کرده که دیگر گوشه‌ای تخصصی نیست؛ یکی از قطعات بزرگ نظام مالی جهان است و نادیده‌گرفتنش یعنی چشم‌بستن بر بخشی از واقعیت اعتباری اقتصاد.

اعتبار خصوصی چیست؟

به زبان ساده، اعتبار خصوصی یعنی وام‌دهی مستقیم صندوق‌های سرمایه‌گذاری به شرکت‌ها، بدون عبور از بانک و بدون عرضه اوراق در بازار عمومی. رایج‌ترین شکل آن «وام‌دهی مستقیم» به شرکت‌های متوسط و بزرگ است؛ وام‌هایی با نرخ شناور که در ازای بازدهی بالاتر، نقدشوندگی کمتری به سرمایه‌گذار می‌دهند. پول این صندوق‌ها عمدتاً از نهادهای بزرگ می‌آید؛ صندوق‌های بازنشستگی، بیمه‌ها و ثروت‌های خانوادگی که در جست‌وجوی درآمدی اندکی بیش از بازارهای سنتی‌اند.

چرا این‌همه رشد کرد

سه جریان به هم رسیدند. نخست، پس از چرخش نرخ‌های بهره، بازدهی وام‌های شناور خصوصی جذاب شد و سرمایه را به خود کشاند. دوم، بانک‌ها زیر فشار مقرراتی از بخشی از وام‌دهی شرکتی عقب نشستند و خلأ را همین صندوق‌ها پر کردند. سوم، شرکت‌ها دریافتند وام خصوصی سریع‌تر، محرمانه‌تر و منعطف‌تر از بازار اوراق است؛ بدون افشای عمومی و با امکان چانه‌زنی بر سر شرایط. این تقارن، بازار را از گوشه‌ای تخصصی به بازیگر اصلی تأمین مالی شرکت‌ها بدل کرد.

ریسک‌هایی که دیده نمی‌شوند

مسئله اصلی، شفافیت است. در بازار اوراق، قیمت هر روز معامله می‌شود و تنش‌ها زود آشکار می‌شوند؛ در اعتبار خصوصی، ارزش‌گذاری به‌ندرت بازبینی می‌شود و به همین دلیل این بازار «بدون نوسان» به نظر می‌رسد؛ نه چون آرام است، چون آینه‌ای ندارد. نگرانی ناظران این است که کیفیت وام‌ها در پی رقابت شدید صندوق‌ها بر سر قرارداد لغزیده باشد؛ ضمانت‌های سبک‌تر و شرایط آسان‌تری که در روز سختی، هزینه‌اش را سرمایه‌گذاران می‌پردازند. جای نشستن این ریسک نیز روشن است: پرتفوی بازنشستگی و بیمه‌ای؛ یعنی پس‌انداز خانوارها.

پیام برای سرمایه‌گذار بورسی

این بازار با سهام شما چه کار دارد؟ نخست، رقیب همتایان بورسی‌تان ممکن است با سوخت اعتبار خصوصی رشد کند؛ شرکت خصوصی‌ای که بدون فشار سه‌ماهه بازار، سرمایه می‌گیرد و بازار می‌خرد. دوم، بخش بزرگی از معاملات ادغام و خرید اکنون با همین منبع تأمین مالی می‌شود؛ پس آهنگ فعالیت این صندوق‌ها بر آینده بسیاری از سهام‌ها اثر دارد. سوم، وقتی بخش بزرگی از بدهی اقتصاد در تاریکی قیمت‌گذاری می‌شود، سیگنال‌های اعتباری بازار، که سرمایه‌گذاران سال‌ها به آن تکیه داشتند، کم‌رنگ‌تر می‌شود و ارزیابی ریسک سبد دشوارتر.

جمع‌بندی؛ چه باید رصد کرد

برای خواندن بازاری بدون تابلوی روزانه، باید از مسیرهای جانبی رفت: گزارش صندوق‌هایی که در بورس معامله می‌شوند و پرتفوی اعتباری دارند، هشدارهای نهادهای نظارتی درباره شفافیت، و وضعیت «تعهد سرمایه»؛ پولی که سرمایه‌گذاران قول داده‌اند اما هنوز خرج نشده است. برای مدیران شرکت‌ها نیز پرسش اصلی این است: اگر این بازار در روز سخت جمع شود، چه کسی جایگزین می‌شود؟ پاسخ این پرسش، نقشه ریسک مالی دهه پیش روست؛ نقشه‌ای که بخش بزرگی از آن بیرون از تابلوهای بورس کشیده می‌شود.