لیتیوم و مس؛ گلوگاه معدنی که گذار انرژی را کند میکند

در تصور عمومی، گذار انرژی یعنی جایگزینی سوخت فسیلی با آفتاب و باد؛ اما زیر این روایت، داستان دیگری هم جریان دارد: داستان سنگ و فلز. خودروی برقی، توربین بادی، خط انتقال و باتری، هر کدام چند برابر نسخه فسیلی خود فلز می‌خواهند. و فلز، چرخه تولیدی دارد که با سال‌شمار سیاست‌های اقلیمی جور نیست. همین عدم تقارن زمانی، گلوگاهی ساخته که قیمت‌ها و پروژه‌ها را تکان می‌دهد و بخش دیده‌شدنی‌تر آن — لیتیوم و مس — حالا در مرکز بحث است.

زمان در دنیای معدن

یک معدن، از کشف ذخیره تا نخستین محموله، معمولاً بیش از یک دهه فاصله دارد: اکتشاف، ارزیابی، مجوز زیست‌محیطی، جذب سرمایه، ساخت. در مقابل، هدف‌های اقلیمی به زبان «تا چند سال دیگر» نوشته می‌شوند. یعنی معدن‌هایی که امروز لازم‌اند، باید دیروز شروع شده باشند. هرچه چرخه سیاست اقلیمی جلوتر رود، این شکاف عمیق‌تر دیده می‌شود؛ سرمایه‌گذاری جهانی در معدن‌های جدید همچنان کوچک‌تر از آن است که این شکاف را پر کند و همین موضوع، نگرانی جدی برنامه‌ریزان انرژی شده است.

مس؛ فلز برق

اگر گذار انرژی یک فلز داشته باشد، آن مس است. تقریباً هر چیزی که «الکتریکی» می‌شود مس می‌خواهد: سیم‌پیچ موتورها، شبکه انتقال، شارژرها و خود خودرو. مشکل دوگانه است: معدن‌های بزرگ قدیمی به سمت عیارهای پایین‌تر می‌روند — یعنی برای همان مس باید سنگ بیشتری جابه‌جا کرد — و کشف‌های بزرگ جدید کمیاب شده‌اند. عرضه مس با تأخیر همراه است و تقاضایش شتاب گرفته؛ قیچی‌ای که بسیاری از تحلیلگران صنعت را درباره کمبود بلندمدت نگران کرده است. برای همین است که برخی، قیمت مس را دماسنج پنهان گذار انرژی می‌نامند.

لیتیوم؛ چرخه‌ای که سرگیجه می‌دهد

لیتیوم داستان دیگری است: نه کمیابی منابع، که بی‌ثباتی قیمت. قیمت‌ها چند سال پیش به سطوح بسیار بالا رسید، موج بزرگی از سرمایه‌گذاری جدید برانگیخت و همان موج، عرضه را چنان بالا برد که قیمت سقوط کرد و پروژه‌های تازه متوقف شدند. این چرخه رونق و رکود برای ماده‌ای که قرار است ستون باتری‌ها باشد، پرهزینه است؛ سرمایه‌گذار رانده می‌شود و برنامه‌ریز بلندمدت گیج. استخراج هم به زمان نیاز دارد؛ وقتی موج بعدی تقاضا برسد، پاسخ فوری در کار نیست و قیمت دوباره جهش می‌کند.

جایگزینی، صرفه‌جویی و بازیافت

صنعت بی‌پاسخ نمانده است. در باتری‌ها، شیمی‌های جدیدتر به سمت مواد فراوان‌تر حرکت کرده‌اند و طراحان پیوسته در پی کم‌کردن فلز گران از هر سلول‌اند. بازیافت هم راه خود را باز می‌کند؛ اما فعلاً جریان ورودی قراضه محدود است، چون ناوگان خودروهای برقی هنوز جوان است و باتری‌ها سال‌ها روی خودرو می‌مانند. بازیافت در دهه آینده ستاره‌اش خواهد درخشید؛ برای دهه جاری، تازه‌سازی عرضه همچنان بر عهده معدن است. بازیافت مکمل است، نه ناجی فوری.

چه چیزی را باید رصد کرد

چهار نشانه، فشار این گلوگاه را نشان می‌دهد. نخست، هزینه هر واحد ظرفیت جدید مس و لیتیوم؛ روند صعودی‌اش یعنی رشدِ سخت‌تر. دوم، اصلاح فرایند مجوزدهی در کشورهای معدنی؛ هر کوتاه‌شدن، به عرضه نفس می‌دهد. سوم، قیمت‌های لحظه‌ای بازار؛ نه به‌عنوان تیتر، که به‌عنوان پیام درباره تعادل عرضه و تقاضا. چهارم، ظرفیت بازیافتی که در دست ساخت است. گذار انرژی از معدن آغاز می‌شود؛ فصل بعدی آن با همین چهار عدد نوشته می‌شود.