تجارت خارجی ایران در تنگنای نیمه دوم ۱۴۰۵

تجارت خارجی ایران در آستانه نیمه دوم ۱۴۰۵ با عددی روبه‌رو شده که به‌سختی می‌توان از کنارش گذشت: مجموع تجارت غیرنفتی کشور در پنج ماه نخست سال حدود ۲۷ درصد کاهش یافته است. داده‌ای که دنیای اقتصاد در ۲۴ اوت (۲ شهریور) منتشر کرد و تصویرش روشن است؛ صادرات و واردات نه پشت‌سرهم، که هم‌زمان افت کرده‌اند. وقتی هر دو ضلع تراز تجاری با هم کوچک می‌شوند، ریشه مشکل را نه در قیمت یک کالا و نه در نرخ یک ارز، که در خودِ سازوکار تجارت باید جست‌وجو کرد: تحریم، هزینه حمل و ریسک جنگ.

پیش از آنکه ارقام پایانی سال روشن شود، صدای هشدار هم بلند شده است. رئیس کمیسیون توسعه صادرات غیرنفتی اتاق بازرگانی ایران در ۲۷ اکتبر (۵ آبان) هشدار داده است شرایط تجارت خارجی در نیمه دوم ۱۴۰۵ دشوارتر می‌شود؛ ارزیابی‌ای که بر پایه داده‌های پنج‌ماهه و متغیرهای پیشِ رو ساخته شده و [اقتصادآنلاین](https://www.eghtesadonline.com/fa/news/2170840/%D9%81%D8%B5%D9%84-%D8%AF%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%84%D8%A7%D9%87%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D9%86%DB%8C%D9%85%D9%87-%D8%AF%D9%88%D9%85-1405-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D8%AA%D8%B1-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF "nofollow") آن را بازتاب داده است.

آنچه در ادامه می‌خوانید کالبدشکافی همین تنگناست؛ از دلایل افت ۲۷ درصدی و شکنندگی مبادله ۱۰ میلیارد دلاری با عراق، تا موضع تازه پاکستان درباره تجارت با ایران و شمارش معکوس برای انقضای آتش‌بس تعرفه‌ای آمریکا و چین در ۹ و ۱۰ نوامبر؛ تاریخی که به گواهی همین هفته‌ها، مستقیم به کرایه حمل و ظرفیت کشتیرانی تجارت ایران گره خورده است.

افت ۲۷ درصدی؛ وقتی صادرات و واردات با هم می‌نشینند

عدد ۲۷ درصد را باید دو بار خواند. نخست به این دلیل که به بازه‌ای پنج‌ماهه اشاره دارد؛ یعنی افتی تدریجی و انباشته، نه شوکی مقطعی که با یک خبر از میان برود. دوم به این دلیل که هر دو ضلع تجارت را با هم گرفته است. در اقتصادهای تحت تحریم معمولاً واردات با سخت‌گیری ارزی کم می‌شود و صادرات، به لطف مزیت قیمت داخلی، جای خود را باز می‌کند؛ اما وقتی صادرات هم می‌نشیند، یعنی هم مسیر پول باریک شده و هم مسیر کالا: از بازکردن اعتبار اسنادی و پیدا کردن کشتی و بیمه‌گر گرفته تا وصول وجه از مشتریِ آن‌سوی مرز.

بر پایه گزارش [دنیای اقتصاد](https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%AA-3/4290480-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%86%DA%AF%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D9%87 "nofollow") از ۲۴ اوت، این افت هم‌زمان در صادرات و واردات غیرنفتی ثبت شده است؛ ترکیبی که در ادبیات تجارت خارجی به آن «انقباض دوسویه» می‌گویند و پیش‌تر عمدتاً در سال‌های اوج تحریم تجربه شده است. برای بازرگانی که این روزها باید برنامه مالی نیمه دوم سال را ببندد، پیام این عدد روشن است: نه می‌توان به درآمد ارزی پایدار امید بست و نه به تأمین ارزان و بی‌دردسرِ نهاده.

نکته تلخ‌تر آنجا است که کاهش ۲۷ درصدی تجارت غیرنفتی ایران ۱۴۰۵ در شرایطی ثبت شده که قیمت جهانی انرژی بالاست. جنگ ایران بر اساس برآوردهای تریدپالس ماهانه ۱۱ میلیارد دلار به صورت‌حساب واردات نفت اروپا افزوده و همین شوک، بیمه و کرایه کشتی در آب‌های منطقه را گران کرده است. روایت کامل این شوک را در گزارش صورت‌حساب ۱۱ میلیارد دلاری نفت اروپا بخوانید؛ جایی که نشان می‌دهیم همان عاملِ بالابرنده درآمد انرژی، هزینه لجستیک را چنان بالا برده که خالص اثرش برای تجارت غیرنفتی منفی است.

هشدار اتاق بازرگانی؛ نیمه دوم سال کجا سنگین‌تر می‌شود

هشدار ۲۷ اکتبر را باید در بستر همان داده پنج‌ماهه خواند. آنچه کمیسیون توسعه صادرات غیرنفتی اتاق بازرگانی ایران از آن با نگرانی یاد می‌کند، تجمیع سه فشار است: نخست، اجرای سخت‌گیرانه‌تر سازوکارهای تحریمی که هزینه مالی و بانکی مبادلات را بالا می‌برد؛ دوم، پرمیوم ریسک جنگ بر بیمه و کرایه کشتی در آب‌های منطقه؛ و سوم، تردید در سرنوشت آتش‌بس تعرفه‌ای آمریکا و چین که در ۹ و ۱۰ نوامبر به سرانجام می‌رسد و مسیر کشتیرانی و قیمت کانتینر را برای همه بازیگران، از بنادر چین تا خلیج فارس، تعیین می‌کند.

با این حساب، پیش‌بینی دشوارتر شدن نیمه دوم سال نه بدبینی، که ادامه‌دار بودن روند داده‌هاست. وقتی در پنج ماه حدود ۲۷ درصد از حجم تجارت غیرنفتی کاسته شده باشد، صادرات‌کننده برای جبران باید یا بازار تازه پیدا کند یا سهم بازار فعلی را با حاشیه سود کمتر حفظ کند؛ هر دو راه در فضای گرانِ حمل و بیمه، به نقدینگی و صبر بیشتری نیاز دارد که بسیاری از بنگاه‌های کوچک و متوسط آن را ندارند.

تالار شیشه‌ای هم از این فشار بی‌نصیب نمی‌ماند. شرکت‌های صادرات‌محور پذیرفته‌شده در بورس تهران در چنین دوره‌ای معمولاً میان مزیت ارزان‌شدن نسبی ریال و ریسک قطع یا کندشدن معاملات گیر می‌کنند؛ دو نیرو با جهت مخالف که اثر نهایی‌شان بر سود هر شرکت به ترکیب بازار فروش و ساختار هزینه آن بستگی دارد. برای سهامدار، نتیجه عملی این است که صادراتی بودن به‌تنهایی دیگر دلیل رشد سود نیست و کیفیت بازار مقصد و توان قیمت‌گذاری شرکت هم باید سنجیده شود.

عراق و پاکستان؛ دو تست تاب‌آوری همسایگی

عنصر کمّی دیگر ماجرا، مبادله ایران و عراق است. تجارت ۱۰ میلیارد دلاری دو کشور که نماد همکاری راهبردی دو همسایه است، از ۲۵ سپتامبر (۳ مهر) در وضعیت شکننده قرار گرفته است. عراق سال‌هاست یکی از مقصدهای اصلی صادرات غیرنفتی ایران است؛ از مواد غذایی و مصالح ساختمانی تا خدمات فنی و مهندسی. وقتی کل تجارت کشور ۲۷ درصد کوچک شده باشد، شکنندگی چنین بازاری یعنی حاشیه خطا برای از دست دادن مشتریان سنتی به‌شدت باریک است؛ و بازسازی سهم بازار از دست‌رفته، همواره پرهزینه‌تر از حفظ آن است.

موج خبر دوم از شرق مرز آمد. وزارت خارجه پاکستان در ۱ اکتبر (۹ مهر) اعلام کرد با وجود تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا به تجارت با ایران ادامه می‌دهد؛ موضعی که پوشش آن در آرشیو [بی‌بی‌سی فارسی](https://www.bbc.com/persian/topics/c340qyz2vgvt "nofollow") قابل پیگیری است. برای تهران این پیام روشنی دارد: کانال‌های رسمی و زمینی مبادله با همسایگان شرقی همچنان باز است و سیاست اسلام‌آباد به تحریم‌های یک‌جانبه واشنگتن گره نخورده است.

البته بیانیه سیاسی و جریان‌یافتن کالا دو چیزند. تجارت پایدار به تسویه پول، بیمه منظم و لجستیک پیوسته نیاز دارد؛ همان سه حلقه‌ای که در ماه‌های اخیر گران‌تر و پرریسک‌تر شده‌اند. به همین دلیل، اعتبار واقعی موضع ۱ اکتبر پاکستان را باید در داده‌های گمرکی ماه‌های آینده دید، نه در متن اعلامیه‌ها.

آتش‌بس تعرفه‌ای آمریکا و چین؛ شمارش معکوس ۹ نوامبر

مهم‌ترین متغیر بین‌المللی پیشِ روی تجارت ایران، سرنوشت آتش‌بس تعرفه‌ای واشنگتن و پکن است. این توافق در ۹ و ۱۰ نوامبر (۱۸ و ۱۹ آبان) منقضی می‌شود و تداوم آن طی ماه‌های اخیر بر کرایه حمل و تخصیص ظرفیت کشتیرانی اثر گذاشته است. سازوکار انتقال ساده اما قدرتمند است: اگر تعرفه‌های دوجانبه دوباره فعال شوند، جریان کالا میان دو اقتصاد بزرگ جهان کند می‌شود، کشتی‌ها مسیر عوض می‌کنند و کانتینر در بنادر انبار می‌شود؛ نتیجه برای بازرگان ایرانی، کرایه بالاتر و زمان تحویل طولانی‌تر است، حتی اگر کالای او ربط مستقیمی به آمریکا یا چین نداشته باشد.

نشانه‌های این فشار پیش‌تر دیده شده است. هزینه حمل بار در آمریکا به بالاترین سطح پنج سال گذشته رسیده؛ رکوردی که در گزارش رکورد پنج‌ساله هزینه حمل بار تریدپالس نشان می‌دهیم بدون رشد تقاضا هم رقم خورده است. چنین ترکیبی — ظرفیت کم و کرایه بالا — برای واردات ایران که بخش بزرگی از آن با کانتینر انجام می‌شود، به معنای فشار مستقیم بر قیمت تمام‌شده کالاست.

در چنین لحظه‌ای، هر خبر از پکن و واشنگتن دیگر خبر سرد نیست؛ به جیب مصرف‌کننده ایرانی وصل است. اگر آتش‌بس تمدید شود، بخشی از پرمیوم لجستیک تخلیه می‌شود و اگر نشود، نیمه دوم ۱۴۰۵ دقیقاً همان چیزی می‌شود که اتاق بازرگانی هشدارش را داده است.

گمرک و ترخیص کالا؛ گلوگاهی که در دست خود بنگاه است

وقتی متغیرهای بیرونی — از تحریم تا کرایه جهانی — در کنترل بازرگان نیست، مدیریت هزینه‌های درونی حیاتی می‌شود و هیچ گلوگاهی پرتکرارتر از ترخیص کالا نیست. هر روز توقف محموله در گمرک یعنی هزینه انبارداری، جریمه دیرکرد و سرمایه در بسته‌شده؛ برای بنگاه کوچک، همین هزینه‌های به‌ظاهر ریزی می‌شود مرز میان سود و زیان.

راهکارهای عملی برای کوتاه‌کردن این فرایند هر روز واقعی‌تر می‌شود. راهنمای هوش مصنوعی در ترخیص کالا نشان می‌دهد ابزارهای هوشمند چگونه از تعیین کد تعرفه تا پیش‌بینی مدارک موردنیاز گمرک می‌توانند زمان و هزینه فرایند را برای بازرگانان و شرکت‌های کوچک کاهش دهند؛ در سالی که تجارت ۲۷ درصد کوچک‌تر شده، این کار دیگر مزیت رقابتی نیست، لازمه بقا است.

در کنار ترخیص، حلقه دیگر هزینه مالی است. در ماه‌های اخیر، کارمزد ابزارهای تسویه و انتقال پول برای مبادلات غیرنفتی بالاتر رفته و همین، سهم هزینه‌های غیرکالایی را در قیمت تمام‌شده بالا برده است. بنگاهی که بتواند زمان چرخه وصول وجه را کوتاه کند، در واقع ارزان‌تر از رقیب خود تأمین مالی می‌کند؛ مزیتی که در بازاری با تجارت ۲۷ درصدیِ کوچک‌تر، مرز میان ماندن و بیرون‌رفتن است.

سه متغیری که پایان سال را رقم می‌زنند

با فرض ثابت‌ماندن شرایط فعلی، سرنوشت تجارت خارجی در نیمه دوم ۱۴۰۵ به سه متغیر گره خورده است. نخست، تمدید یا فروپاشی آتش‌بس تعرفه‌ای آمریکا و چین در ۹ و ۱۰ نوامبر که مسیر کرایه و ظرفیت کشتیرانی را تعیین می‌کند. دوم، تثبیت یا تشدید شکنندگی مبادله ۱۰ میلیارد دلاری با عراق؛ بازاری که افت در آن مستقیماً صادرات غیرنفتی را می‌خورد. سوم، واکنش همسایه‌ها به اجرای سخت‌گیرانه‌تر تحریم‌ها که نمونه‌اش موضع ۱ اکتبر پاکستان بود و اعتبارش را باید در آمار گمرکی آینده سنجید.

این سه متغیر بر متغیر چهارم هم اثر می‌گذارند: نرخ ارز. تجارت کوچک‌تر یعنی عرضه ارزی کمتر در بازار داخلی و در سوی دیگر، واردات نهاده و کالا با هزینه بالاتر؛ ترکیبی که تعادل تقاضا و عرضه ارز را در ماه‌های پایانی سال حساس می‌کند. برای دنبال‌کردن لحظه‌به‌لحظه این پرونده‌ها — از آمار تجارت خارجی تا مذاکرات تعرفه‌ای — می‌توانید به بخش تجارت تریدپالس سر بزنید؛ همان‌جا که روایت هر عدد را با تاریخ و منبعش می‌خوانید.

این برای شما چه معنایی دارد

اگر صادرات‌کننده هستید، افت ۲۷ درصدی تجارت غیرنفتی در پنج ماه نخست ۱۴۰۵ و هشدار اتاق بازرگانی برای نیمه دوم سال یعنی قراردادهای جدید را با حاشیه اطمینان بیشتر ببندید؛ فروش اعتباری به بازارهای پرریسک را محدود کنید و پیش از ۹ و ۱۰ نوامبر، قرارداد حمل و بیمه محموله‌های پایان سال را قفل کنید. اگر واردکننده‌اید، احتمال گران‌شدن کرایه و کندشدن ترخیص را در قیمت تمام‌شده لحاظ کنید و موجودی نهاده‌های حساس را زودتر از همیشه تکمیل کنید؛ برای گلوگاه گمرک هم از ابزارهای هوشمند عبور کنید، نه از راه‌های سنتی. اگر مصرف‌کننده هستید، بدانید کوچک‌شدن ۲۷ درصدی تجارت و ریسک انقضای آتش‌بس تعرفه‌ای آمریکا و چین در نهایت روی قیمت کالاهای وارداتی و اقلام وابسته به نهاده خارجی در قفسه مغازه‌ها ظاهر می‌شود. عدد بزرگ را جدی بگیرید، اما تصمیم مالی خود را با داده روز و منبع معتبر ببندید، نه با هیجان سرخط خبرها.