انرژی
جهش ۹.۵ درصدی صادرات نفت عراق؛ بازیابی شکننده در سایه هرمز
تولید نفت عراق در اکتبر به ۴٫۲۲ میلیون بشکه در روز رسید و صادرات ۹٫۵ درصد جهش کرد؛ اما بازیابی شکننده است و ریاض با احیای خط لوله IPSA موافقت اولیه کرد.
به گزارش TradePulse، عراق در اکتبر تولید نفت خود را به ۴٫۲۲ میلیون بشکه در روز رساند و صادراتش ۹٫۵ درصد جهش ماهانه داشت؛ اما این بازیابی بسیار شکننده‌تر از آن است که اعداد نشان می‌دهند. بسته‌شدن تنگه هرمز در آغاز جنگ، چاه‌های متعدد این کشور را در آستانه آسیب دائمی قرار داده و بغداد برای صادرات به ترکیبی پرهزینه از کامیون‌بری، خط لوله شمالی و انتقال کشتی‌به‌کشتی متوسل شده است. در همین حال، عربستان با احیای خط لوله کهن IPSA برای انتقال نفت عراق به دریای سرخ موافقت اولیه کرده است.
نکات کلیدی
- تولید نفت عراق در اکتبر به ۴٫۲۲ میلیون بشکه در روز رسید؛ ۳٫۹۵ میلیون بشکه از مناطق جنوبی تحت مدیریت دولت فدرال و ۲۶۵ هزار بشکه از میادین اقلیم کردستان.
- صادرات با رشد ۹٫۵ درصدی ماهانه به محدوده ۳٫۳۵ تا ۳٫۵ میلیون بشکه در روز بازگشته، اما آسیب میدان‌ها در جریان خاموشی طولانی چاه‌ها جدی است.
- خط لوله فدرال کرکوک-نینوا با ظرفیت طراحی ۳۵۰ هزار بشکه در روز به مرحله آزمون رسیده است.
- ریاض با احیای مشروط خط لوله ۱۵۶۸ کیلومتری IPSA با ظرفیت ۱٫۶۵ میلیون بشکه در روز از بصره تا دریای سرخ موافقت اولیه کرده است.
بازیابی آماری؛ زخم‌های پنهان میدان‌ها
از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، هیچ کشوری جز خود ایران بیش از عراق هزینه‌های اقتصادی آن را ندیده است. بیش از ۹۰ درصد بودجه سالانه بغداد همیشه از نفت تأمین می‌شود و در شرایط عادی نزدیک به ۹۵ درصد از این درآمد باید از تنگه هرمز عبور می‌کرد تا به پول تبدیل شود. با بسته‌شدن این تنگه در ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه) و در نخستین روز عملیات «خشم حماسی»، شاهرگ مالی عراق قطع شد.
توافق موقت ۲۶ اسفند (۱۷ مارس) میان تهران و بغداد قرار بود عبور امن کشتی‌های عراقی را تضمین کند، اما راه‌حل سریع از کار درآمد؛ شرکت‌های کشتیرانی جهانی به‌خاطر حق بیمه‌های نجومی و تهدید مین‌های دریایی حاضر به ورود ناوگان‌هایشان به خلیج فارس نشدند و عراق هم فاقد ناوگان ملی بزرگ بود و به مالکان ثالث وابسته ماند. نتیجه، سقوط ۸۰ درصدی تولید بود؛ مخازن ذخیره نفت استخراج‌شده پر شد و بسیاری از چاه‌ها به‌طور کامل تعطیل شدند.
خاموشی طولانی چاه‌ها از طریق افت فشار مخزن، نفوذ آب و خوردگی می‌تواند آسیبی دائمی بر جای بگذارد. یک منبع ارشد که ارتباط نزدیکی با وزارت نفت عراق دارد هفته گذشته گفت: «چون دولت برای جبران زیان‌های مالی [کشور] همه‌جا تولید را بالا نگه می‌دارد، افت تولید در میدان‌های کلیدی کمتر دیده می‌شود؛ اما این افت هست و با گذشت زمان بیش از پیش خود را نشان خواهد داد.»
فشار بغداد برای نگه‌داشتن تولید در سقف هم به‌زودی کم نمی‌شود: کسری بودجه این کشور در نُه ماه نخست امسال ۳۴۶ درصد جهش کرده و عامل اصلی آن، افت ۵۰٫۸ درصدی درآمدهای نفتی نسبت به سال گذشته بوده است. اعداد اکتبر — ۳٫۹۵ میلیون بشکه در روز از جنوب و ۲۶۵ هزار بشکه از میادین اقلیم کردستان به مرکزیت اربیل — و صادرات ۳٫۳۵ تا ۳٫۵ میلیون بشکه‌ای تقریباً هم‌سطح دوران پیش از بسته‌شدن تنگه است؛ اما تصویر «ریکاوری» را گمراه‌کننده می‌کند.
صادرات زیر سایه هرمز؛ از کامیون تا کشتی‌به‌کشتی
تا پیش از بحران، مسیر شمالی روزانه ۴۰۰ تا ۴۵۰ هزار بشکه را از خط لوله اقلیم کردستان به بندر جیحان ترکیه می‌رساند و مسیر جنوبی حدود ۳٫۳ تا ۳٫۴ میلیون بشکه را از بصره و با عبور از خلیج فارس، تنگه هرمز و دریای عمان به جهان صادر می‌کرد. خط شمالی از ۵ فروردین ۱۴۰۲ (۲۵ مارس ۲۰۲۳) به‌سبب یک اقدام حقوقی بسته شده بود، ۵ مهر ۱۴۰۴ (۲۷ سپتامبر ۲۰۲۵) با آسیب‌های ساختاری بازگشایی شد و از آغاز عملیات «خشم حماسی» نیز بارها هدف پهپاد و موشک قرار گرفته است. مسیر جنوبی هم در معرض اختلال گسترده ایران و متحدانش و نامعلومی درباره اقدام احتمالی آینده آمریکا و اسرائیل است.
بغداد از همان ابتدای بسته‌شدن تنگه، تمرکز را از جنوب برداشت و به جابه‌جایی نفت به غرب و شمال‌غرب با کامیون روی آورد؛ تعداد خودروها به بیش از ۵۰۰ دستگاه در روز رسید که هر تانکر ۲۰۰ تا ۲۵۰ بشکه حمل می‌کرد. این کاروان‌ها از مرز ولید — که به‌صورت آزمایشی برای این ترانزیت بازگشایی شده بود — به سمت پالایشگاه و پایانه نفتی بانیاس در ساحل مدیترانه سوریه می‌رفتند و از آنجا به کشتی‌های صادراتی، عمدتاً به مقصد اروپا، منتقل می‌شدند.
اکنون نیز روزانه ۲۰۰ هزار بشکه نفت با کامیون از جنوب عراق به ایستگاه‌های جمع‌آوری سراللو در کریدور انرژی کرکوک و تقاطع خورماله اقلیم کردستان برده می‌شود و در آنجا با ۱۷۵ هزار بشکه نفت کردستانی و ۱۲۵ هزار بشکه نفت کرکوک ترکیب می‌گردد؛ مجموعاً ۵۰۰ هزار بشکه از مسیر شبکه خطوط لوله کردستان در خاک ترکیه به جیحان می‌رسد. در جنوب، سازمان بازاریابی نفت عراق (سومو) و خریداران بین‌المللی به‌جای صادرات مستقیم، به کشتی‌های شاتل، انتقال کشتی‌به‌کشتی در دریای عمان و شناورهای کوچک‌تر زیر حفاظت نظامی سنگین برای عبور از تنگه هرمز تکیه کرده‌اند.
کرکوک-نینوا؛ راه فدرال مستقل از اقلیم کردستان
پرهزینه بودن، شکنندگی ساختاری و وابستگی ژئوپلیتیک این سامانه وصله‌پینه‌ای به اراده ترکیه، اقلیم کردستان و ایران، بغداد را به دنبال جایگزین‌های فوری واداشته است. نخستین گزینه، خط لوله کرکوک-نینوا در شبکه فدرال نفت عراق و ترکیه است که بدون عبور از خاک اقلیم کردستان، نفت را به پایانه مرزی فیش‌خابور و از آنجا به بندر جیحان می‌رساند. این خط از نظر ساختاری تکمیل شده و آزمون‌های اولیه سامانه را می‌گذراند.
ظرفیت طراحی ۳۵۰ هزار بشکه در روز بازتاب رویکرد محتاط و مرحله‌ای وزارت نفت عراق است؛ آزمون‌های فشار نهایی روی حلقه‌های اتصال بیجی چند ماه دیگر به درازا می‌کشد و بهره‌برداری کامل از این مسیر فدرال نیز به ظرفیت محدود بخش موجود بصره-کرکوک گره خورده است. البته وقتی کریدور جنوبی بصره-حدیثه ساخته شود، مستقیماً به این خط تازه‌فعال متصل خواهد شد و جریانی یکپارچه و پُرحجم از خلیج فارس تا ترکیه شکل می‌گیرد — دست‌کم این است ایده.
احیای IPSA؛ نقشه دریای سرخ با پیشینه جنگ ایران و عراق
گزینه بلندمدت جذاب‌تر است: عربستان هفته گذشته با احیای خط لوله موسوم به «خط لوله عراقی در عربستان» (IPSA) موافقت اولیه کرد. این خط ۱۵۶۸ کیلومتری از میدان زبیر در بصره تا پایانه المعجز نزدیک ینبع در ساحل دریای سرخ امتداد دارد و در دهه ۱۹۸۰ برای دورزدن خلیج فارس در زمان جنگ ایران و عراق ساخته شد.
IPSA با ظرفیت طراحی ۱٫۶۵ میلیون بشکه در روز در سال ۱۹۸۷ وارد مدار شد، اما پس از حمله عراق به کویت از اوت ۱۹۹۰ برای همیشه خاموش ماند. ریاض در سال ۲۰۰۱ دارایی‌های این خط لوله را در خاک خود رسماً مصادره کرد و بعدها بخشی از آن را برای انتقال گاز طبیعی داخلی و نفت خط شرق-غرب خودش به کار گرفت.
حالا عربستان می‌گوید ساخت یک خط جایگزین را ترجیح می‌دهد، چرا که نوسازی خط موجود تقریباً به همان قیمت تمام می‌شود؛ به‌علاوه بغداد باید بخشی از هزینه را بپذیرد. بخش واقع در خاک عربستان نیز برای انتقال نفت خود این کشور از ساحل شرقی به دریای سرخ تغییر کاربری داده است؛ بنابراین هر توافقی برای فعال‌سازی مسیر مشترک، مستلزم بازسازی بخش عراقی خط و رسیدن دو کشور به یک تفاهم سیاسی است.
چرا این خبر مهم است؟
ترکیب این تحولات نشان می‌دهد بغداد دارد ساختار صادرات نفتش را به‌تدریج از خلیج فارس و مسیرهای تحت نفوذ عملیاتی ایران جدا می‌کند؛ هدفی که با راهبرد بلندمدت واشنگتن برای دورنگه‌داشتن جریان‌های نفتی منطقه از تهدیدهای اطراف خلیج فارس و بیرون کشیدن عراق از مدار نفوذ ایران — و به تبع آن چین و روسیه — هم‌راستاست.
برای بازار انرژی، فعال شدن مسیرهای جایگزین می‌تواند در میان‌مدت ریسک عرضه مرتبط با تنگه هرمز را برای یکی از تولیدکنندگان کلیدی اوپک کاهش دهد؛ هرچند آسیب احتمالی دائمی میدان‌ها و کسری بودجه سنگین، پایداری این بازیابی را زیر سؤال برده است. پیونددادن این طرح‌ها به توافق‌های ابراهیم نیز می‌تواند در شرایطی که گزینه‌های سیاسی داخلی دونالد ترامپ پس از انتخابات میان‌دوره‌ای ۱۲ آبان (۳ نوامبر) محدودتر شده، دستاوردی سیاسی برای او به همراه آورد.
پرسش‌های پرتکرار
خط لوله IPSA چه مسیری را طی می‌کند و ظرفیتش چقدر است؟ این خط لوله ۱۵۶۸ کیلومتری از میدان زبیر در بصره آغاز و به پایانه المعجز نزدیک ینبع در ساحل دریای سرخ می‌رسد و ظرفیت طراحی آن ۱٫۶۵ میلیون بشکه در روز است.
چرا بازیابی تولید نفت عراق شکننده ارزیابی می‌شود؟ چون خاموشی طولانی چاه‌ها پس از بسته‌شدن تنگه هرمز به افت ظرفیت و آسیب احتمالی دائمی میدان‌ها انجامیده و صادرات فعلی نیز به راه‌حل‌های پرهزینه و پرریسکی چون کامیون‌بری و انتقال کشتی‌به‌کشتی وابسته است.
مسیر فدرال کرکوک-نینوا چه وضعیتی دارد؟ این خط از نظر ساختاری کامل شده و آزمون‌های اولیه را می‌گذراند، اما آزمون‌های فشار نهایی حلقه‌های بیجی چند ماه طول می‌کشد و بهره‌برداری کامل آن به ظرفیت بخش بصره-کرکوک و ساخت آینده کریدور بصره-حدیثه بستگی دارد.