مسیرهای نوظهور تجارت؛ آینده کریدورهای منطقه به کدام سو می‌رود؟

به نظر می‌رسد تجارت منطقه‌ای وارد دوره‌ای شده که می‌توان آن را عصر کریدورهای چندگانه نامید. برای دهه‌ها، مسیرهای تجاری خاورمیانه و اوراسیا ساختاری نسبتاً ثابت داشتند؛ اما بازآرایی زنجیره‌های تأمین، تحولات ژئوپلیتیکی و منطق اقتصادی متنوع‌سازی، نقشه‌ای تازه در حال ترسیم است. این تحلیل‌نگار معتقد است کشورهایی که این تغییر را زودتر بپذیرند، سهم بزرگی از تجارت دهه آینده را از آن خود خواهند کرد و آنهایی که در انتظار قطعیت کامل بمانند، احتمالاً فقط تماشاگر خواهند بود.

پایان انحصار مسیرهای قدیمی

درس مهم سال‌های اخیر برای سیاست‌گذاران تجاری این بود که تکیه بر یک مسیر واحد، ریسکی گران به همراه دارد. همین درس، سرمایه‌گذاری در مسیرهای موازی را از سطح گزینه به سطح ضرورت ارتقا داده است. امروز به جای یک شاهراه، شبکه‌ای از کریدورهای شمالی، جنوبی و شرقی در حال فعال‌شدن است و هر کدام منطق اقتصادی و مشتری خاص خود را دارند. به باور من، این تنوع، ثباتی تازه به تجارت منطقه‌ای می‌دهد که در گذر زمان ارزشمندتر از صرفه‌جویی‌های کوتاه‌مدت خواهد بود.

تجربه سال‌های اخیر نشان داد که حتی محبوب‌ترین مسیرها نیز در برابر اختلال‌ها مصون نیستند؛ از حوادث طبیعی تا تنش‌های سیاسی. متصدیان تجارت که این درس را جدی گرفتند، سبد مسیرهای خود را متنوع کردند و امروز با آرامش بیشتری برنامه‌ریزی می‌کنند.

منطق چندلایه‌شدن تجارت

چیزی که این دوره را متفاوت می‌کند، چندلایه‌شدن معادلات تجاری است. کریدورها دیگر فقط مسیر حمل کالا نیستند؛ بسته‌هایی متشکل از مناطق ویژه اقتصادی، توافق‌های گمرکی، بیمه، خدمات مالی و زیرساخت داده‌اند. به گفته کارشناسان لجستیک، رقابت آینده میان بسته‌ها خواهد بود، نه جاده‌ها؛ و کشورهایی که همچنان بر جاده به تنهایی تکیه کنند، از ردیف برندگان عقب خواهند ماند. کشوری که در همه این لایه‌ها پیشران باشد، مرکز ثقل تجارت منطقه باقی می‌ماند؛ و آنکه فقط به زیرساخت فیزیکی تکیه کند، ممکن است با جاده‌های پرترافیک اما ارزش‌افزوده اندک، از قافله عقب بماند.

آنچه باید بر آن سرمایه‌گذاری کنیم

از نگاه این قلم، سه اولویت روشن است. نخست، هم‌گرایی گمرکی و استانداردها؛ کاغذبازی مرزی گران‌ترین بخش مسیر است، نه سوخت کامیون. دوم، سرمایه‌گذاری در مناطق ویژه اقتصادی با منطق زنجیره ارزش، نه صرفاً انبار کالا؛ منطقه‌ای که فقط انبار باشد، سهم اندکی از ارزش جابه‌جاشده را از آن خود می‌کند. سوم، دیپلماسی تجاری فعال برای پیوند دادن کریدورهای منطقه‌ای به یکدیگر؛ زیرا هیچ کریدوری در خلأ موفق نمی‌شود و همسایگان موفق، همسایگانی به هم پیوسته‌اند.

کریدورها به خودی خود ثروت نمی‌آفرینند؛ آنچه ثروت می‌آفریند، توان بهره‌برداری هوشمندانه از آنهاست. اگر منطقه این را درک کند، عصر کریدورهای چندگانه می‌تواند به عصر تبدیل‌شدن خاورمیانه به مرجع تجارت اوراسیا بدل شود. تاریخ نشان داده است که مسیرهای تجاری، سرنوشت ملت‌ها را دگرگون کرده‌اند؛ این بار هم چنین خواهد بود و فرصت این بار، پیش روی ماست؛ و به باور من، کار را باید از امروز آغاز کرد.