صادرات ۱۴۰۵ ضعیفترین پس از کرونا؛ ارز ورودی یکسوم کم شد

فروش صادراتی ایران در ۱۴۰۵ ضعیف‌ترین کارنامه از زمان کرونا را ثبت کرده است. در نیمه نخست سال، حجم صادرات ۳۴ درصد و ارزش آن ۲۰ درصد کمتر از مدت مشابه پارسال بوده است؛ در پنج‌ماهه نخست هم صادرات غیرنفتی ۲۸٫۲ درصد افت کرده و به حدود ۱۵ میلیارد دلار رسیده است. نتیجه مستقیم این افت، همان عددی است که این روزها روی تابلوهای صرافی دیده می‌شود: دلار حدود ۲۷۱٬۵۰۰ تومان. این گزارش از میز تجارت زنجیره «صادرات ضعیف، ارز کم، دلار گران» را حلقه به حلقه باز می‌کند و می‌گوید نیمه دوم سال، سراغ واردات کالاهای اساسی چه می‌رود.

صادرات غیرنفتی ایران در ۱۴۰۵ دقیقاً چقدر افت کرد؟

آمار را عدد به عدد ببینیم تا اندازه ماجرا روشن شود:

• در پنج‌ماهه نخست ۱۴۰۵، صادرات غیرنفتی ۲۸٫۲ درصد افت کرد و به حدود ۱۵ میلیارد دلار رسید؛ خبرآنلاین این آمار را نگران‌کننده توصیف کرده است.
• واردات هم در همین بازه ۲۶٫۱ درصد کم شد و به حدود ۱۷ میلیارد دلار رسید. جمع این دو یعنی تراز تجاری کالایی منفی؛ خرید از جهان کمی کم شده، اما فروش ما بیشتر کم شده است.
• در نیمه نخست سال، حجم صادرات ۳۴ درصد و ارزش آن ۲۰ درصد کاهش یافته است؛ تی‌جی‌جو یادآوری می‌کند که یعنی ایران هم کمتر فروخته و هم ارزان‌تر فروخته است.
• ارزش کل عرضه ارز حاصل از صادرات در ۱۴۰۵ حدود ۴۷ میلیارد دلار برآورد می‌شود؛ دنیای اقتصاد در کارنامه تأمین ارز ۱۴۰۵ نشان می‌دهد همین یک عدد باید رونق بازار ارز، سفره بازرگانان و سفره خانوار را یک‌جا تأمین کند.
• برای درک مقیاس: مجموع تجارت خارجی ایران در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۱۰ میلیارد دلار بود. افت ۱۴۰۵ یعنی کوچک‌شدن شریان‌های تجاری کشور؛ همان رگ‌هایی که ارز از آن‌ها به اقتصاد می‌رسد.

چرا ۱۴۰۵ ضعیف‌ترین سال پس از کرونا شد؟

تی‌جی‌جو گزارش می‌دهد شرایط فروش صادراتی ایران در ۱۴۰۵ به ضعیف‌ترین سطح یک دهه اخیر پس از سال ۱۳۹۹ رسیده است؛ سالی که کرونا تجارت جهانی را قفل کرد. اما ماجرای امسال ویروس ندارد؛ به درهای بسته برمی‌گردد:

مسیر پول و بانک. بدون مسیر بانکی مطمئن، خریدار خارجی سخت جلب می‌شود. نقل‌وانتقال پولِ پرهزینه و کُند یعنی مشتریِ سخت‌پسند ترجیح می‌دهد تاجر رقیبی را انتخاب کند که پولش را یک‌روزه می‌گیرد. صادرکننده ایرانی هم برای بستن همین حلقه، از روش‌های پرهزینه‌تر استفاده می‌کند و هزینه، آخرش از حاشیه سود کم می‌شود.

انرژی و تولید. محدودیت گاز و برق در ماه‌های سرد، تولید فولاد، پتروشیمی و بقیه صنایع صادرات‌محور را محدود کرده است؛ قراردادهایی با تأخیر تحویل شده‌اند و بخشی از مشتریان قدیمی، سراغ تأمین‌کننده‌های دیگر رفته‌اند.

تقاضای بازارهای هدف. اقتصادهای منطقه خودشان درگیر تورم و رکودند؛ برای خیلی از کالاها هم تقاضا کم‌تر شده و هم رقابت قیمت فشرده‌تر. وقتی جیب خریدارِ منطقه سفت است، اول از خرید لوکس می‌گذرد و بعد سراغ چانه‌زنی با فروشنده ایرانی می‌آید.

پرمیوم لجستیک. برای مسیرهای ایرانی، بیمه و کرایه حمل پرمیوم دارد؛ همین هزینه اضافه، تجارت خارجی ایران در تنگنای نیمه دوم ۱۴۰۵ را گران‌تر از رقبا جابه‌جا می‌کند و حاشیه سود صادرکننده را می‌خورد.

جمع‌بندی این چهار درِ بسته ساده است: صادرکننده‌ای که هزینه‌اش بالاست، مشتری‌اش معطل است و پرمیوم لجستیک حاشیه سودش را می‌خورد، یا قیمتش را بالا می‌برد و مشتری را می‌راند یا خودش از میز بلند می‌شود. در هر دو حالت، عدد نهایی همان چیزی می‌شود که در آمار پنج‌ماهه دیدیم: حدود ۱۵ میلیارد دلار.

زنجیره «صادرات کم، دلار گران» چگونه بسته می‌شود؟

بیایید ماجرا را مثل زنجیر ببینیم؛ چهار حلقه که پشت سر هم بسته می‌شوند:

حلقه اول: عرضه ارز کم می‌شود. صادرکننده ارز کمتری می‌آورد و کل عرضه ارز حاصل از صادرات به حدود ۴۷ میلیارد دلار می‌رسد؛ رقمی که باید واردات کالای اساسی، دارو، مواد اولیه تولید و تعهدات خدماتی را یک‌جا پاسخگو باشد.

حلقه دوم: تقاضا همان می‌ماند. خانوار گندم و روغن و دارو می‌خواهد و کارخانه مواد اولیه؛ تقاضای وارداتی ایران حسابی سرسخت است. پس روی عرضه کمتر، صف شکل می‌گیرد.

حلقه سوم: قیمت تعادل بالا می‌رود. نتیجه‌اش را این روزها می‌بینیم: دلار حدود ۲۷۱٬۵۰۰ تومان. دلار ۲۷۲ هزار تومانی و ریزش آرام ریال روایت همین صفحه از زنجیره است.

حلقه چهارم: به جیب می‌رسد. دلار گران، قیمت کالای وارداتی را بالا می‌برد؛ همان چیزی که در گزارش تورم مهر ۱۴۰۵ به عدد نقطه‌به‌نقطه ۸۸٫۷ درصد رسیده است. بازار سرمایه هم از این زنجیره بی‌نصیب نمانده؛ واکنش آن را در گزارش ریزش دو روزه بورس تهران در آبان ۱۴۰۵ بخوانید.

نکته تلخ ماجرا این است که زنجیره، خودش را تقویت می‌کند: هرچه دلار گران‌تر شود، هزینه تولید و حمل کالای صادراتی هم بالا می‌رود و صادرات در دور بعدی باز هم کم‌انگیزه‌تر می‌شود؛ چرخه‌ای که شکستنش، شرط هر خبر خوبی در این پرونده است.


واردات کالاهای اساسی نیمه دوم ۱۴۰۵ چه سرنوشتی دارد؟

واردات ۲۶٫۱ درصد کمتر یعنی انبارها آن‌قدر پر نیست که خیال همه راحت باشد. گندم، روغن، برنج، ذرت، دارو و تجهیزات پزشکی به ارزِ تأمین‌شده زندگی می‌کنند و در نیمه دوم سال، سه ریسک سر راهشان است:

• تأخیر در تأمین ارز. هر روز معطلی در صف تخصیص، یعنی هزینه انبار و توقف خط برای بازرگان؛ و اگر عجله داشته باشد، سراغ بازار آزاد و ارز گران‌تر می‌رود.
• گران‌تر شدن ترخیص. هزینه گمرک و لجستیک بالاتر رفته است؛ بازرگانانی که می‌خواهند ضرر کم کنند، از ابزارهای تازه مثل هوش مصنوعی در ترخیص کالا؛ راهنمای بازرگانان کمک بگیرند تا روزها از زمان قفل‌بودن سرمایه‌شان کم شود.
• انتقال قیمت به سفره. اگر ارز کالای اساسی به‌موقع نرسد، واردات از بازار آزاد انجام می‌شود و تفاوت نرخ، مستقیم روی قیمت نان و روغن و دارو می‌نشیند.

البته صرفه‌جویی هم در کار است: واردات کمتر یعنی فشار کمتر روی همان عرضه حدود ۴۷ میلیارد دلاری؛ همان‌طور که درآمد نفتی نیمه نخست سال با عبور از ۱۶ میلیارد دلار، بالاترین وصول شش‌ماهه را ثبت کرده و تا حدی جای خالی را پر کرده است. اما این‌ها حساب دو دستِ خالی را کاملاً پر نمی‌کنند.

چه چیزی می‌تواند مسیر صادرات را عوض کند؟

اگر بخواهیم امیدوارانه اما واقع‌بینانه نگاه کنیم، چهار کلید روی میز است:

• تثبیت مسیرهای پرداخت. هر سازوکار بانکی مطمئن‌تر، مستقیم روی حجم فروش صادراتی می‌نشیند؛ مشتری وقتی مطمئن شود پول و کالا سر جایش می‌رود، سفارش بزرگ‌تر می‌دهد.
• مدیریت انرژی زمستان. اگر برنامه تولید صنایع صادرات‌محور از امروز برای فصل سرد بسته شود، تحویل‌های تأخیری و جریمه‌های پارسال تکرار نمی‌شود.
• دیپلماسی تجاری نزدیک‌تر. بازارهای منطقه‌ای همچنان نزدیک‌ترین و منطقی‌ترین مقصدند؛ هر کاهش هزینه در همین مسیرها، مستقیم به حاشیه سود برمی‌گردد.
• پرش از فروش خام به زنجیره ارزش. فروش فرآوری‌شده به‌جای ماده اولیه، از همان حجم کمتر، ارزش بیشتری بیرون می‌کشد؛ راهی که کوتاه نیست اما مطمئن است.

هیچ‌کدام کار یک‌شبه نیست؛ تا آن زمان، بازار ارز باید با همان عرضه حدود ۴۷ میلیارد دلاری خودش را بچیند و بسازد.

این خبر برای شما چه معنایی دارد؟

• خبر بد: ارز ورودی حاصل از صادرات عملاً یک‌سوم باریک‌تر شده و جایگزین کوتاه‌مدتی هم ندارد؛ تا اصلاح ساختاری، فشار روی ریال می‌ماند.
• خبر نسبتاً خوب: درآمد نفتی شش‌ماهه بالای ۱۶ میلیارد دلار بخشی از جای خالی را پر کرده و واردات کمتر، مصرف ارز را نیز تعدیل کرده است.
• برای خانوار: تا وقتی این زنجیره همین است، قیمت کالاهای وارداتی — روغن، برنج، دارو — به‌سختی ارزان می‌شود؛ سبد خرید و بودجه ماهانه را بر همین اساس ببندید.
• برای بازرگان: پوشش نرخ ارز و قرارداد شفاف، تفاوت سود و زیان این فصل است؛ هر روز معطلی در ترخیص یعنی قطره‌قطره آب‌رفتن سود شما.
• برای تولیدکننده صادرات‌محور: دلار گران یعنی درآمد ریالی بیشتر، اما بازارِ سخت‌تر و مشتریِ کمتر؛ روی کیفیت و وفاداری مشتری سرمایه بگذارید تا در جنگ قیمت باقی بمانید.

صادرات ضعیف مثل سنگی است که در برکه افتاده؛ موجش اول دلار را بالا آورد، بعد قیمت‌ها را و آخر سر سفره خانوار را. امروز دوشنبه ۱۱ آبان ۱۴۰۵، دلار حدود ۲۷۱٬۵۰۰ تومان است و کارنامه صادرات، ضعیف‌ترین پس از کرونا؛ این دو عدد، قصه یکی هستند.