چرا شرکتهای خانوادگی در بازارهای نوظهور بهتر عمل میکنند؟

در اقتصادهای نوظهور، هرچه از بازارهای مالی شلوغ فاصله بگیرید، به دنیای عجیبی می‌رسید: امپراتوری‌های خانوادگی که نسل‌هاست در صنایع کلیدی حکمرانی می‌کنند و بسیاری از آن‌ها از همتایان بورسی خود پایدارتر و سودآورتر ظاهر می‌شوند. این برتری اتفاقی نیست؛ حاصل ویژگی‌هایی است که در محیط‌های کم‌اعتماد و پرتلاطم، به مزیت رقابتی جدی بدل شده‌اند.

افق بلندمدت؛ سرمایه صبور

نخستین و مهم‌ترین مزیت، زمان است. شرکت بورسی هر سه ماه در دایره داوری بازار است و مدیرانش با افق کوتاه تصمیم می‌گیرند؛ شرکت خانوادگی اما برای نسل بعد تصمیم می‌گیرد. این یعنی امکان سرمایه‌گذاری در طرح‌هایی که سال‌ها بعد ثمر می‌دهند: برندسازی، شبکه توزیع، پرورش نیروی وفادار. در دوره‌های تلاطم، تورم و بحران ارزی، همین افق بلند به شرکت خانوادگی اجازه می‌دهد طوفان را با پوست‌اندازی کمتری رد کند؛ جایی که رقیب بورسی مجبور است دارایی بفروشد و نیرو تعدیل کند.

ثبات مالکیت و سرعت تصمیم

در محیطی که نهادها ضعیف‌اند و اجرای قراردادها به‌سختی پیش می‌رود، اعتماد شخصی گران‌بهاترین دارایی تجارت است. خانواده‌ها شبکه‌ای چندنسلی از روابط با تأمین‌کنندگان، بانک‌ها و بازیگران محلی ساخته‌اند؛ شبکه‌ای که با پول نمی‌توان یک‌شبه خرید. مالکیت متمرکز نیز سرعت می‌آورد: تصمیم‌های بزرگ در جلسه‌ای خانوادگی می‌گذرد، نه در ماه‌ها فرایند کمیته و داوری بازار. در بازارهای نوظهور که فرصت‌ها تند می‌آیند و تند می‌روند، همین چابکی خودِ مزیت رقابتی دست‌اول است.

سایه‌های این مدل

اما این سکه روی تاریک هم دارد. تمرکز مالکیت، تمرکز ریسک هم می‌آورد: تصمیم یک نفر می‌تواند سرنوشت همه را عوض کند و «ریسک فرد کلیدی» جدی است. معاملات با اشخاص وابسته، مرز میان دارایی خانواده و دارایی شرکت را تار می‌کند و حسابرسان را به‌درستی نگران می‌کند. و در نسل‌های دوم و سوم، رقابت بر سر کنترل، برخی از بزرگ‌ترین امپراتوری‌ها را دو نیم کرده است. الگوی «نسل اول می‌سازد، نسل دوم نگه می‌دارد، نسل سوم می‌خورد» سخن کهنه‌ای نیست؛ در بسیاری از بازارها بارها تکرار شده است.

نقطه آزمون؛ جانشینی

بر همین اساس، سرآغاز افول شرکت‌های خانوادگی معمولاً نه بازار، که خودِ خانواده است. پاسخ موفق‌ها دو حرکت همزمان بوده است: نهادینه‌سازی و حرفه‌ای‌سازی. یعنی هیئت‌مدیره‌ای مستقل با مدیران توانمندِ بیرون از خانواده، تفکیک مالکیت از مدیریت، نوشتن قواعد ورود و خروج اعضای خانواده، و ساختن سازوکار داوری برای مناقشات. خانواده‌هایی که این گذار را انجام داده‌اند، ترکیب کمیابِ ثبات مالکیت و حرفه‌گری مدیریتی را به دست آورده‌اند؛ همان چیزی که همتایان بورسی از نیمه اول آن برخوردارند و خانواده‌ها از نیمه دوم.

درس برای سرمایه‌گذار

برای ناظر بازارها، سه نشانه اهمیت دارد. نخست، شرکت‌های خانوادگیِ بورسی که سازوکار حکمرانی مستقل ساخته‌اند، معمولاً مطلوب‌ترین ترکیب بازدهی و پایداری را دارند؛ چون هم افق بلند دارند و هم پاسخگویی. دوم، نزدیک شدن موعد جانشینی، بهانه‌ای برای تفحص جدی است، نه بهانه فرار؛ شرکت‌هایی که برنامه جانشینی روشن دارند، در این روز کمتر می‌لرزند. سوم، کیفیت افشای معاملات با اشخاص وابسته، معیار صادق بلوغ خانواده در مدیریت شرکت است. شرکت خانوادگی خوب، باغی است که نسل‌ها با هم آبیاری‌اش کرده‌اند؛ هنر سرمایه‌گذار، تشخیص باغ‌هایی است که قانون آبیاری نوشته‌اند، نه باغ‌هایی که به زمیندارِ فعلی گره خورده‌اند.