چرا پیشبینیهای «اوج تقاضای نفت» اینقدر با هم اختلاف دارند؟

هر سال، در همان هفته‌هایی که گزارش‌های چشم‌انداز انرژی منتشر می‌شوند، اتفاقی تکراری رخ می‌دهد: نهادهای معتبر جهانی به جمع‌بندی‌های متفاوتی درباره زمان اوج تقاضای نفت می‌رسند و رسانه‌ها هر کدام را جداگانه بزرگ می‌کنند. برای تصمیم‌گیران، این اختلاف آزاردهنده است؛ اما خودِ اختلاف، آگاه‌کننده‌ترین بخش ماجراست. وقتی نهادهایی با داده‌های تقریباً مشابه به نتایج دور از هم می‌رسند، یعنی مسئله نه در داده‌ها، که در فرض‌هاست. این نوشته سراغ همان فرض‌ها می‌رود.

سه متغیر سرکش

پیش‌بینی تقاضای نفت در گرو سه متغیر است که هر کدام به‌تنهایی قابل مناقشه‌اند. نخست، سرعت فراگیر شدن خودروی برقی؛ هر فرضی که درباره این متغیر بگذارید، سهم بزرگی از مصرف بنزین را حذف یا حفظ می‌کند. رشد فروش خودروی برقی در آسیا از انتظارات جلوتر بوده و همین باعث شده برخی نهادها سال اوج را زودتر بیندازند. دوم، پتروشیمی است؛ نفت فقط سوخت نیست، خوراک پلاستیک و کود و داروست و تقاضای این بخش با رشد جمعیت و مصرف در کشورهای تازه‌صنعتی بالا می‌رود. سوم، خودِ رشد کشورهای در حال توسعه است؛ جایی که جمعیت جوان و مالکیت خودرو هنوز جای مانور دارد.

دو روش‌شناسی، دو جهان

ریشه تفاوت‌ها فقط فرض‌ها نیست؛ خود روش‌شناسی هم متفاوت است. برخی نهادها سیاست‌های اعلام‌شده را مبنا می‌گیرند؛ یعنی فقط آنچه دولت‌ها واقعاً وضع کرده‌اند. برخی دیگر تعهدات اقلیمی را جدی می‌گیرند و اهداف اعلامی را هم در محاسبه می‌آورند — و طبیعی است که به اوج زودتری برسند. برخی مدل‌های پایین‌به‌بالایشان را بخش‌به‌بخش روی تقاضا سوار می‌کنند؛ برخی از رابطه ثابت میان رشد اقتصادی و مصرف انرژی شروع می‌کنند. حتی تعریف «نفت» هم یکسان نیست: شماری گازهای مایع و سوخت‌های زیستی را هم در سبد می‌شمارند و همین، مقایسه سر‌به‌سر اعداد را بی‌معنا می‌کند.

فلات، نه پرتگاه

دو نکته در بیشتر تیترها گم می‌شود. نخست، اوج تقاضا یعنی توقف رشد، نه سقوط؛ نفت می‌تواند سال‌ها روی فلات بماند و همچنان یکی از بزرگ‌ترین صنایع جهان باشد. دوم، اوج بنزین با اوج نفت یکی نیست؛ سوخت حمل‌ونقل ممکن است زودتر اوج بزند، اما پتروشیمی بخشی از آن جای خالی را پر کند. برای سرمایه‌گذار، فلات دنیای متفاوتی از پرتگاه است؛ در فلات، قیمت‌ها به تصمیم‌های تولیدکنندگان و سرمایه‌گذاری‌های جدید گره می‌خورد، نه به مرگ ناگهانی تقاضا. فرق این دو واژه، فرق دو استراتژی کاملاً متفاوت است.

کدام پیش‌بینی را جدی بگیریم

پرسش عملی همین است و پاسخش در سه قاعده است. نخست، پیش‌بینی را با فرض‌هایش بخوانید، نه با تیترش؛ گزارشی که سیاست فعلی را مبنا می‌گیرد با گزارش وعده‌محور قابل مقایسه مستقیم نیست. دوم، به ریزداده‌های چین نزدیک باشید؛ بزرگ‌ترین بازار خودرو و بنزین جهان همان‌جاست و بخش بزرگ اختلاف پیش‌بینی‌ها به همین بازار برمی‌گردد. سوم، به جای تاریخ اوج، به شیب قبل و بعد از آن نگاه کنید؛ شیب است که اقتصاد این صنعت را تعیین می‌کند. تاریخ اوج تیتر خوبی می‌سازد؛ اما شیب است که تصمیم خوب می‌سازد.

جمع‌بندی

اختلاف پیش‌بینی‌های اوج نفت نشانه ضعف نهادها نیست؛ نشانه این است که آینده مصرف انرژی به انتخاب سیاست‌گذاران، جیب مصرف‌کنندگان و سرعت فناوری گره خورده است؛ سه چیز ذاتاً کم‌پیش‌بینی. آنچه باید رصد کرد روشن است: فروش خودروی برقی در آسیا، ظرفیت جدید پتروشیمی، و لحن سالانه نهادهای انرژی. تا وقتی این سه به یک سمت حرکت نکنند، انتظار اجماع نداشته باشید؛ و هر اجماع ناگهانی را با شک معقول بخوانید.